Auguste Reyerslaan 52
1030 Schaarbeek

De KCML brengt een gunstig eensluidend advies onder voorwaarden uit over de aanvraag. Ze onderschrijft de algemene krachtlijnen van het project Mediapark-Oost, die gericht zijn op het creëren van toegankelijke, kwalitatieve en groene openbare ruimten. De Commissie vraagt evenwel bepaalde erfgoedkundige en landschappelijke aspecten van het ontwerp te verfijnen, en daarbij onderstaande opmerkingen in acht te nemen. Het Ereperk der Gefusilleerden

Bestaande toestand (© Google Street View) en plannen van de bestaande en ontworpen toestand uit het aanvraagdossier

Het Ereperk wordt in vandaag omzoomd door hagen en een rij fijnsparren die de site visueel afschermen van de nabijgelegen VRT/RTBF-gebouwen. Het eigenlijke Ereperk – hagen, grafstenen, grindpaden, gazons – blijft in het ontwerp ongewijzigd en onverlicht. Rond de begraafplaats worden volgende ingrepen voorzien:  het vervangen van de asfaltverharding van het langspad door een gebonden halfverharding,  het openen van een nieuwe toegang aan de noordoostzijde (het openen van een nieuwe toegangsweg achter de bestaande haag is voorzien in een volgende fase),  het plaatsen van een poort aan beide toegangen,  de aanleg, aan de westzijde (buiten de wettelijke beschermingsperimeter), van een bufferzone in de vorm van een aarden talud met nieuwe beplanting,  het omhakken van de fijnsparren.

Door zijn ingetogen vormgeving – gekenmerkt door rijen kruisen, Davidssterren en betonnen grafzuilen omringd door groen – sluit het Ereperk aan bij de typologie van de herdenkingsbegraafplaatsen uit de Eerste Wereldoorlog. Deze eigenheid verleent het geheel een specifieke erfgoedwaarde, die ten volle

1 https://crms.brussels/sites/default/files/avis/635/SBK40034_635_PAD_Mediapark_1.pdf 2 https://crms.brussels/sites/default/files/avis/709/SBK40034_709_URB_PAD_Mediapark.pdf

gevrijwaard moet worden. Vanuit die optiek brengt de KCML een ongunstig eensluidend advies uit over het openen van een bijkomende toegang tot het Ereperk en de aanleg van het voorziene talud.

Er wordt gevraagd om geen tweede toegang te creëren, en om ook de op termijn geplande verbindingsweg naar het noorden niet uit te voeren. Dit zou immers de mogelijkheid scheppen om de begraafplaats als doorgangsruimte te gebruiken, wat onverenigbaar is met de typologie en de ingetogen sfeer van de site. Een begraafplaats is geen doorsteekzone (voor voetgangers, fietsers), maar een plek van bezinning, stilstand en herdenking.

Met betrekking tot het voorziene talud werd tijdens de projectvergadering op 27/09/2024 gevraagd om de geplande werken op en rond het Ereperk te verduidelijken aan de hand van nauwkeurige plannen en dwarssneden. De snedes die aan het dossier werden toegevoegd zijn verhelderend en tonen aan dat het ophogen van het reliëf aan de westzijde voor de aanleg van een talud afbreuk zou doen aan de erfgoed- en belevingswaarde van de beschermde site, omwille van volgende redenen:

 het talud verstoort een belangrijke diepte- en zichtas,  de ruimtelijke beleving binnen en rondom de door hagen omsloten herdenkingsplek wordt aangetast. Er zou immers een beklemmende, ingesloten sfeer ontstaan (een put- gevoel) in plaats van een subtiele ruimtelijke afscherming;  het talud is voorzien op te korte afstand tot de hagen die daardoor in de verdrukking komen,  het talud impliceert een aanzienlijke bomenkap,  de ophoging wijzigt de bezonning met nadelige gevolgen voor het Ereperk, omwille van de lange slagschaduwen vanuit het westen.

Om de intimiteit van het Ereperk te vrijwaren en tegelijk de visuele en akoestische afscherming te versterken, stelt de KCML voor de bestaande bomenpartij te verdichten en de zone bijkomend te bufferen door middel van een of meerdere bomenrijen en een heestermassief, mits inachtneming van volgende principes:  geen grondbewerking uitvoeren die de aanwezige bomen kunnen schaden,  het bestaande bomenmassief, dat niet uitsluitend samengesteld is uit sparren, in zijn huidige toestand behouden,  voor bijkomende aanplantingen kiezen voor groenblijvende struik- en boomsoorten, zoals taxus, teneinde het visuele scherm ten opzichte van de RTBF-gebouwen te bestendigen. De soorten en hoogte moeten gekozen worden in overleg met de DCE,  het tracé van het pad dat aan de oostzijde van de bestaande bomen is ingetekend, samen met de bijbehorende wadi, aanpassen in functie van het herziene ontwerp,  in overleg met de sitebeheerder (Leefmilieu Brussel) de aanwezige sparren onderwerpen aan een omvormingsbeheer vanuit een evolutieve benadering in plaats van over te gaan tot kaalkap. Uit de aangeleverde fytosanitaire studie blijkt dat veel van de betrokken sparren nog meer dan tien jaar behouden kunnen blijven. De voorgestelde, algemene kap van de sparren is in dit stadium voorbarig aangezien deze optie louter is ingegeven door het risico op keveraanvallen, die tot nu toe slechts bij één fijnspar zijn vastgesteld. In elk geval is het verwijderen van zieke bomen de bevoegdheid van de sitebeheerder.

Het verwijderen van de bestaande asfaltverharding van het langspad, dat in slechte staat is, is op erfgoedvlak aanvaardbaar, op voorwaarde dat het type en de kleur van de nieuwe verharding coherent Gezicht vanaf het Ereperk op de RTBF-site, foto uit de aanvraag Gezicht vanaf het Ereperk in noordelijke richting, foto uit de aanvraag

zijn met de landschappelijke compositie van het Ereperk, en dat de opbouw van de bestrating afgestemd is op de aard van de bestaande funderingen. Enkel indien de bestaande fundering doorlatend is kan men een doorlatende bestrating weerhouden, zo niet dient gekozen te worden voor een gesloten bestrating om ingrijpende grondwerken te vermijden. Gelet op de bestaande helling is bijzondere aandacht voor de afwatering noodzakelijk. Men kan eventueel overwegen om het pad te versmallen, zodat de aanleg van lineaire infiltratiekoffers mogelijk wordt.

Concreet wordt gevraagd om :  de definitieve aanleg te bepalen op basis van de resultaten van voorafgaand onderzoek naar de bestaande fundering, onder meer via het uitvoeren van gerichte boringen;  het type en de kleur van de afwerkingslaag af te stemmen op de bestaande compositie, gekenmerkt door de afwisseling van grasperken en grindpaden;  geen okerkleurige afwerking toe te passen;  de aansluiting tussen het pad en de bestaande haag nader toe te lichten aangezien de aangeleverde plannen hierover onduidelijk zijn (met name wat betreft een eventuele wijziging van het reliëf in deze zone);  de bestaande haag langsheen het pad integraal te behouden, zonder ze te rooien of in te korten.

Ontworpen en bestaande toestand van het langspad, documenten uit het aanvraagdossier

Tot slot wordt gevraagd om de coherentie van de openbare verlichting aan de buitenrand van de beschermde site te versterken, door te opteren voor een continue milieuvriendelijke verlichting met een uniforme kleurtemperatuur en -intensiteit. De overgang tussen verschillende verlichtingstypes zoals momenteel voorzien is, zou een negatieve visuele impact hebben op de ruimtelijke beleving en de leesbaarheid van de beschermde site en dient derhalve te worden vermeden (aangeduid met een blauwe kader op het bijgevoegde plan).

Alle aanvullende documenten met betrekking tot bovengenoemde punten, alsook de technische details, uitvoeringsplannen moeten vooraf door de DCE gevalideerd te worden. De groene ruimtes De KCML waardeert de voorgestelde opties met betrekking de groene ruimtes, in het bijzonder de niet- toegankelijk groengebieden en het versterken van de biodiversiteit. Gelet op de schaal van het ontwerp en de aanwezigheid van waardevolle fauna biedt het project potentieel om het Georginbos te ontwikkelen tot een waardevol natuurgebied. De voorgestelde benadering is niet alleen positief vanuit milieuoogpunt, maar ook op landschappelijk vlak. Het behoud van de bestaande topografie, waarbij de historische schietheuvels en de voormalige toegangstunnels in het project worden geïntegreerd, is onmiskenbaar een meerwaarde van het project.

Ontwerp van de openbare verlichting uit de aanvraag

De KCML vraagt evenwel om het tracé van de wegen en de bijbehorende plannen plaatselijk te herzien om het behoud en de overlevingskansen van de opmerkelijke boom nr. 6283 (Kerselaar) te waarborgen. Oorspronkelijk liep er een pad onder de kroon, aan de noordzijde van de boom. Rond 2024 werd het volledige wortelgebied aan de westzijde verhard in het kader van het RTBF-bouwterrein. Het huidige project onthardt de noordzijde, maar voorziet tegelijk de aanleg van een nieuw pad aan de zuidzijde, ter hoogte van de wortelzone. Deze werken zouden onvermijdelijk een negatieve impact hebben op het wortelgestel en moeten dus aangepast en verbeterd worden.

Lans de oostwest-as en ter hoogte van de centrale weg zijn doorgangen voorzien doorheen de bestaande schietheuvels. De KCML begrijpt dat deze werken nodig zijn om de site te ontsluiten en erkent dat deze aanleg op termijn kwaliteitsvol kan worden door de voorziene aanplantingen. Ze wijst echter op de aanzienlijke impact van de werken, met name de grote invloed op het grondwaterpeil met een reëel risico op verdroging van de omliggende beplanting. Deze aspecten dienen verder onderzocht en waar nodig moeten bijkomende maatregelen worden getroffen in overleg met Leefmilieu Brussel. Op zijn minst moet men tijdens de uitvoering van de werken een retourbemaling voorzien van het grondwater om de schade tot een minimum te bewerken.